Platform over beton en staal in de bouw
Aan de A10, langs de rafelrand van Amsterdam-Noord, verrijst een gebouw dat louter als nutsvoorziening gaat dienen. Hulpwarmtecentrale Het Groene Veld moet straks op koude piekmomenten de warmtelevering in dit stadsdeel veiligstellen. In de woorden van Jeffrey Haspels, namens Westpoort Warmte (een 50/50 joint venture van de gemeente Amsterdam en Vattenfall) verantwoordelijk voor de realisatie, gaat het om een installatie die moet doen wat bewoners uiteindelijk het belangrijkst vinden: warmte leveren als het er écht op aankomt. Tegelijk kreeg het gebouw een vorm die de onzichtbare wereld van energievoorziening een gezicht geeft.
De logica achter het project is helder. Amsterdam-Noord groeit snel, de warmtevraag groeit mee en juist de transportcapaciteit naar Noord begint op piekmomenten te knellen. De verwachting is dat in 2040 zo’n 36.000 huishoudens op het warmtenet van Westpoort Warmte zijn aangesloten (nu ongeveer 14.000). Daarom komt deze centrale er: als piek- en back-upvoorziening als het erg koud is en bij onderhoud of storing. Anders gezegd: om leveringszekerheid te bieden voor bewoners wanneer dat echt nodig is. Tegelijk wordt het ondergrondse warmtenet in Noord uitgebreid. Volgens Vattenfall loopt de bouw van de hulpwarmtecentrale (HWC) door tot medio 2027.
Technisch is Heat Source Amsterdam-Noord een bescheiden, maar wel onmisbare schakel in de warmtevoorziening van het stadsdeel. In het gebouw komen twee warmwaterketels van elk 30 MW, zodat de ene de andere kan opvangen als dat nodig is. De centrale draait niet permanent, maar vooral tijdens koude periodes en andere momenten waarop het systeem ondersteuning nodig heeft. Daardoor kan het warmtenet meegroeien met Noord en kunnen meer woningen van het gas af zonder dat de leveringszekerheid onder druk komt te staan.
Dat hier – voorlopig nog – aardgas aan te pas komt, maakt het project niet vanaf de start duurzaam, maar ook niet onlogisch. “Deze centrale is geen basislastmachine die dag en nacht draait, maar een voorziening voor pieken en uitval”, herhaalt Haspels. “Doordat we deze installatie realiseren, kan het warmtenet worden uitgebreid.” Het overgrote deel van de warmte wordt geleverd door afvalenergiebedrijf AEB Amsterdam. “De aansluiting van woningen op het warmtenet zorgt voor een aanzienlijke CO2-besparing ten opzichte van het gebruik van een cv-ketel. De installatie is al wel voorbereid op andere energiedragers, zoals groen gas en mogelijk waterstof, maar dat moeten we nog even parkeren omdat die infrastructuur nog niet beschikbaar is. Niet alles in de energietransitie laat zich in één gebaar oplossen. Soms vraagt vooruitgang om een oplossing die vandaag bruikbaar is en morgen niet direct verouderd.”
Van in totaal veertien onderzochte locaties kwam Het Groene Veld, naast afslag 16 van de A10, als meest geschikte uit de bus. Op de kaart lijkt het een restruimte langs de snelweg, maar voor de operatie is een aantal bomen gekapt en een woonwagenpark een stuk verschoven. Vervolgens is het terrein bouwrijp gemaakt en kwam er een tijdelijke ontsluiting voor zwaar verkeer vanaf de ring. Later zijn nieuwe leidingverbindingen aangelegd met het warmtenet, deels in open ontgraving en deels via een gestuurde boring onder de A10. Haspels: “Omgevingsmanagement is hier vanzelfsprekend geen bijzaak; denk aan bewonersavonden, nieuwsbrieven, een bouwapp en een maandelijks inloopspreekuur. Warmte-infrastructuur loopt tenslotte niet door schema’s, maar door buurten, dat moet je zorgvuldig inkleden.”
Dan is er de factor architectuur. Opdrachtgever Westpoort Warmte, een joint venture van de gemeente Amsterdam en Vattenfall, heeft met SOME architects een bureau aan dit project verbonden dat van energiegebouwen geen anonieme dozen maakt waar de stad beleefd van wegkijkt. Architect Jeroen Atteveld: “Nederland is goed in comfort organiseren, maar veel minder in het tonen van de systemen die dat comfort mogelijk maken. Het is een ongelofelijke luxe dat je warm water krijgt als je een kraan opendraait. Wij willen die vanzelfsprekendheid een duidelijker gezicht geven, net zoals ze dat honderd jaar geleden in de tijd van Berlage ook deden. De HWC in Amsterdam-Noord mocht van ons best een icoon worden van de duurzaamheidsambities van Amsterdam.” Die gedachte mondde uit in een meteorietachtig volume, alzijdig, zonder voor- of achterkant. Atteveld: “De gevel van zinken losanges, ruitvormige dak- en gevelpanelen, vangt licht, lucht en groen en geeft het volume een wisselend aanzien. Zo wordt de schil meer dan een verpakking: zij maakt de technische kern publiek leesbaar zonder haar meteen bloot te geven. Het gebouw is stoer en herkenbaar.”
Achter de expressieve huid schuilt een rationele machinekamer op een fundament van beton. Palen in slappe bodem, een zware betonnen vloer, een stalen draagstructuur, rookgasafvoer, ventilatie, onderhoudszones en nauwkeurig gepositioneerde openingen en roosters. “De vrije vorm is hier geen laat bedacht kunstje, maar het resultaat van een ontwerp waarin constructie, techniek en architectuur elkaar aanvullen”, aldus Atteveld. “De diepe neggen bij de gevelopeningen en ventilatieroosters maken dat je de zwaarte van het gebouw voelt. Het maakt de metafoor van de meteoriet ook geloofwaardiger.” De alzijdigheid had ook nog een belangrijk voordeel aangezien het gebouw niet op de oorspronkelijk beoogde locatie wordt gebouwd. “Het past door zijn autonome vormgeving en reflecterende huid evengoed bij het dijklichaam aan de Nieuwe Leeuwarderweg, waar het eerst zou komen, als op de plek waar het nu staat.”
HWC Het Groene Veld wordt uiteindelijk meer dan een hulpwarmtecentrale. Het gaat in eerste instantie over leveringszekerheid, piekbelasting en een net dat moet meegroeien met de stad. Daarnaast heeft de publieke functie ook een gezicht gekregen, in de verloren traditie van Berlage. “Het valt erg te waarderen dat de opdrachtgever daar ruimte voor biedt”, besluit Atteveld. “Het is een complex ontwerp waar, functioneel gezien, een rechte doos ook had kunnen vol- staan. Daarom ook hulde aan de uitvoerende partijen, zoals bouwkundig onderaannemer K. Dekker en staalbouwer Buiting.”
